Bir diş kliniğinin sitesine girip randevu almak isteyen 70 yaşındaki bir hastayı düşünün. Yazılar küçük ve gri, telefon numarası ekranda zar zor seçiliyor, "Randevu al" düğmesi parmağına göre fazla ufak. Üç kez yanlış yere basıyor, sonra vazgeçip rakip kliniği arıyor. Siz bunu hiç bilmiyorsunuz; çünkü kayıp müşteri size bir şey söylemeden gidiyor.
Bu sorun yalnızca engelli ziyaretçileri ilgilendirmiyor. Güneşte telefonuna bakan biri, gözlüğünü evde unutmuş biri, elinde çocuğu olan biri de aynı duvara çarpıyor. Erişilebilirlik, sitenizin bu insanların hepsine kapıyı açık tutması demek. Bu yazıda ne olduğunu, işinize neden önemli olduğunu ve tasarımcınızdan ne istemeniz gerektiğini anlatıyorum.
Erişilebilir web sitesi ne demek?
Erişilebilir web sitesi, farklı durumlardaki insanların onu sorunsuz kullanabildiği sitedir. Görme zorluğu yaşayan, işitme kaybı olan, elini rahat kullanamayan, dikkatini toplamakta zorlanan ya da sadece yaşlanmış olan ziyaretçiler bunların başında gelir. Geçici durumlar da var: kolu alçıda olan biri, kalabalık bir yerde sessizce video izleyen biri.
Kısacası mesele "engelliler için özel bir sayfa" yapmak değil. Aynı siteyi mümkün olduğunca çok insanın rahat kullanacağı biçimde kurmak. Bunu bir binanın rampasına benzetebilirsiniz: Tekerlekli sandalyeli biri için konur ama bebek arabası itenler, bavul çekenler de faydalanır.
Sitenizde bu sorun günlük hayatta nasıl görünür?
Teknik terimlere girmeden, müşterilerinizin en sık takıldığı yerleri sıralayayım:
- Küçük ve soluk yazı: Açık gri zemin üstüne biraz daha koyu gri yazı şık görünür ama okumak zordur. Yaşı ilerleyen herkes ilk burada zorlanır.
- Basılamayan küçük butonlar: Telefonda parmakla isabet ettirmek için düğmelerin yeterince büyük ve birbirinden ayrı olması gerekir. Yan yana sıkışmış küçük simgeler çoğu zaman yanlış yere basılmasına yol açar.
- Yalnızca görselle verilen bilgi: Çalışma saatlerini, fiyat listesini ya da telefon numarasını resim olarak koyduysanız, ekran okuyucu (ekrandaki yazıyı sesli okuyan program) kullanan biri bunu duyamaz. Google da aynı şekilde okuyamaz.
- Altyazısız video: Sessizde izleyen ya da işitme kaybı olan kişi anlatılanı kaçırır.
- Renkle verilen uyarı: Formda hatalı alanın yalnızca kırmızıya dönmesi, renkleri ayırt etmekte zorlanan biri için hiçbir şey ifade etmez.
- Fare olmadan ilerleyememe: Bazı kişiler fare yerine klavye ya da özel araçlar kullanır. Menüsü yalnızca fareyle açılan bir site onlar için kapalıdır.
Bunlardan birkaçını kendi sitenizde tanıdıysanız yalnız değilsiniz; müşterilerimde en sık gördüğüm eksikler bunlar.
İşletmenize faydası ne?
Erişilebilirlik çoğu zaman "iyi bir şey ama lüks" diye düşünülür. Oysa doğrudan işle bağlantılı:
- Daha çok müşteri: Yaşlı ve engelli nüfus küçümsenecek bir kitle değil. Siteyi kullanamayan biri sizden alışveriş yapamaz, randevu alamaz.
- Herkes için daha rahat kullanım: Büyük ve net yazı, belirgin düğmeler, sade formlar sadece belirli kişilere değil bütün ziyaretçilere yarar. Sitede kalma süresi ve formu tamamlama oranı genelde bundan olumlu etkilenir.
- Google için daha anlaşılır site: Görsellere doğru açıklama yazmak, başlıkları düzenli kullanmak, videoya metin eklemek arama motorunun da sayfanızı daha iyi anlamasını sağlar. Bu bir sıralama garantisi değil; ama erişilebilir sitelerle iyi SEO çalışmaları çoğu zaman aynı yönde ilerler.
- Güven ve itibar: Herkesi düşünen bir işletme olduğunuzu ziyaretçiye hissettirirsiniz.
Sizin kendiniz kontrol edebilecekleriniz
Teknik bilgi gerekmeden, on dakikada yapabileceğiniz kontroller var:
- Telefonda deneyin: Sitenizi kendi telefonunuzdan, parlak ışıkta açın. Yazıyı okuyabiliyor musunuz? Telefon düğmesine tek seferde basabiliyor musunuz?
- Yakınlaştırın: Tarayıcıda yazıyı büyüttüğünüzde sayfa bozuluyor mu?
- Yaşlı bir yakınınıza verin: Randevu ya da iletişim formunu doldurmasını isteyin ve sadece izleyin. Takıldığı yer sorunun yeridir.
- Sessizde video izleyin: Videolarınız sesi kapalıyken de anlaşılıyor mu?
- Klavyeyle gezinin: Tab tuşuna basarak sayfada ilerleyin. Nerede olduğunuz görünüyor mu, menüye ulaşabiliyor musunuz?
- Resimdeki yazıya bakın: Önemli bilgiyi (saat, adres, fiyat) resmin içine gömdüyseniz, aynı bilgiyi yazı olarak da ekletin.
Bu kontroller kesin bir denetim yerine geçmez, ama sorunun var olup olmadığı konusunda iyi fikir verir.
Tasarımcıdan ne istemelisiniz?
Yeni site yaptırırken ya da mevcut siteyi yenilerken şu soruları sorun:
| Sorulacak soru | Neden önemli |
|---|---|
| Yazı boyutu ve renk kontrastı okunaklı olacak mı? | Yaşlı ve gözü zayıf ziyaretçi için ilk şart |
| Düğmeler telefonda rahat basılacak büyüklükte mi? | Yanlış tıklama kaybı azaltır |
| Görsellere açıklama metni girilecek mi? | Ekran okuyucu ve Google için |
| Site klavyeyle de gezilebilecek mi? | Fare kullanamayanlar için |
| Videolara altyazı eklenebilir mi? | İşitme kaybı ve sessiz izleyenler için |
| Formlarda hata mesajı açık yazılacak mı? | Renkten bağımsız anlaşılır olması için |
İyi bir tasarımcı bu soruları garipsemez. "Bunu ayrı bir ek iş olarak mı yapacağız, yoksa tasarımın içinde mi?" diye de sorun; en ucuz yol, işin başında hesaba katmaktır. Sonradan düzeltmek daha uzun sürer.
Yasal durum ve süre
Bazı ülkelerde ve bazı sektörlerde web sitelerinin erişilebilir olması yasal bir zorunluluk olabiliyor. Sizin işiniz için geçerli olup olmadığını öğrenmek istiyorsanız sektörünüzü bilen bir hukukçuya ya da ilgili meslek odasına danışmanızı öneririm; ben burada belirli bir kural sayamam.
Süre konusuna gelince: Yeni yapılan sitede bu, tasarımın olağan bir parçası olduğu için ek süre çok azdır. Mevcut sitede ise yazı ve renk düzeltmeleri kısa sürer, videolara altyazı ya da yapısal düzeltmeler sitenin büyüklüğüne göre değişir. Bir uzmanın siteye bakıp önce bir liste çıkarması en doğrusu.
Sık sorulan sorular
Erişilebilir site daha çirkin mi görünür?
Hayır. Okunaklı renkler ve net düğmeler çoğu zaman siteyi daha temiz gösterir. Erişilebilirlik tasarımı kısıtlamaz, kararları biraz daha bilinçli almayı gerektirir.
Küçük bir işletmenin sitesi için gerekli mi?
Randevu, sipariş ya da teklif alan her site için işe yarar. Ziyaretçinin ne kadarının zorlandığını bilmeden kaybettiğiniz müşteriyi göremezsiniz. Küçük düzeltmeler bile fark yaratır.
Sitenin erişilebilir olduğunu nasıl anlarım?
Yukarıdaki basit kontrolleri yapın. Daha kesin bilgi için bir uzmandan siteyi incelemesini ve sorunları sade bir listeyle yazmasını isteyin.
Erişilebilirlik SEO'ya yardımcı olur mu?
Doğrudan sıralama vaadi yok. Ancak görsel açıklamaları, düzenli başlıklar ve okunaklı içerik hem ziyaretçiye hem Google'a yardımcı olur.
Sonraki adım
Erişilebilirlik bir kerelik "engelli modu" değil, sitenizin herkes tarafından rahat kullanılması için verdiğiniz temel bir karar. Bunu baştan konuşmak en kolay yoldur. Erişilebilir bir web sitesi planlıyorsanız web sitesi yaptırma sayfasından süreci inceleyebilirsiniz.